Vào tháng 9 năm 2026, thầy và trò ngành Kiến trúc, Trường Đại học Nguyễn Trãi đã hoàn thành công việc tu bổ, chỉnh trang không gian kiến trúc tâm linh tại Nhà thờ vị Danh nhân văn hóa Thế giới – Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi tại mảnh đất di sản Nhị Khê (xã Thường Tín, Hà Nội).
Dưới góc nhìn của người làm nghề, công tác tu bổ không chỉ là xử lý kỹ thuật hay làm mới lớp vỏ vật liệu mà còn là hành trình đối thoại với quá khứ, bảo tồn tính nguyên trạng của nghệ thuật kiến trúc truyền thống và mạch ngầm văn hóa cốt lõi của di tích. Vượt ra khỏi khuôn khổ một công trình vật thể, dự án này đã trở thành một giảng đường thực địa vô giá. Tại đây các kiến trúc sư tương lai không chỉ được tiếp cận phương pháp bảo tồn di sản một cách trực quan mà còn được đánh thức tư duy bản sắc, thấu hiểu sâu sắc trách nhiệm phụng sự và tiếp biến các giá trị nhân văn mà tiền nhân đã gửi gắm lại cho các thế hệ sau.
Mạch nguồn di sản giữa lòng làng cổ Nhị Khê
Nằm giữa không gian ngôi làng cổ Nhị Khê, vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi mạch ngầm phù sa sông Hồng và sông Tô hun đúc nên hào khí một gia tộc khoa bảng, ngôi nhà thờ của Cụ chính là một biểu thể vật chất sống động kết tinh ký ức lịch sử. Trải qua bao thăng trầm và nhiều lần trùng tu, công trình vẫn bảo lưu cấu trúc cốt lõi của kiến trúc tâm linh đồng bằng Bắc Bộ với hệ thống bố cục không gian theo trục chiều sâu lớp lang truyền thống. Sự phân tách không gian từ Đại bái, qua Trung đường vào đến Hậu cung tạo nên một trục tâm linh sâu thẳm, nơi ánh sáng tự nhiên được tiết chế để nhường chỗ cho sự tôn nghiêm. Chính giữa hậu cung, pho tượng của vị Danh nhân tọa lạc như một điểm tụ của tâm thức, kết nối thế giới đương đại với tầm vóc của một vĩ nhân lịch sử.
Dưới lăng kính văn hóa, giá trị phi vật thể của di tích được định vị rõ nét qua hệ thống cổ vật và rất nhiều bức Hoành phi, câu đối bằng chữ Hán còn lưu giữ tại không gian thờ tự qua nhiều thời kỳ. Những bức đại tự như “Bình Ngô khai Quốc”, “Khai Quốc nguyên huân”, “Nho Thần thạc vọng”, “Quang Khuê tảo”, hay “Bình dị cận dân”…vv không chỉ là những tác phẩm thư pháp nghệ thuật mà còn là những văn bản lịch sử cô đọng, ca ngợi trọn vẹn công lao một bậc văn võ toàn tài: cụ đỗ Đại khoa khi còn trẻ, quân sư, khai quốc công thần khi phò tá Lê Lợi giành lại giang sơn và tư cách cốt cách thanh cao gần gũi với nhân dân của một bậc đại trí.
Về phương diện quy hoạch, công trình thiết lập một cấu trúc hoàn chỉnh giữa kiến trúc vật thể và cảnh quan xung quanh. Phía trước nhà thờ là khoảng minh đường được mở rộng bằng một hồ bán nguyệt phong thủy, soi bóng tượng đài uy nghiêm của cụ do nhà điêu khắc Tạ Quang Bạo sáng tác. Sự hiện diện đối xứng giữa nhà trưng bày và thư viện hai bên không làm phá vỡ cấu trúc cổ mà còn đóng vai trò như những nốt chuyển tiếp không gian, đưa di tích được công nhận cấp Quốc gia từ năm 1964 và trở thành một trung tâm văn hóa sống động.
Mạch không gian văn hóa đặc biệt này còn được mở rộng ra ngoài khuôn viên di tích, kết nối trực tiếp với ao Huê, trại Ổi cách đó không xa, nơi đây thân phụ của cụ là vị danh nhân Nguyễn Phi Khanh, một biểu tượng của lòng yêu nước và học thức uyên bác từng mở lớp dạy học và cũng là khu vực định vị trên nền nhà cũ của gia tộc.
Từ giảng đường đến công trình di sản
Trước những xâm hại trực tiếp của thời tiết như mưa nắng nhiệt độ và độ ẩm, theo thời gian những hạng mục như cấu kiện gỗ, lớp áo trát bên trong và bên ngoài đã bị mục nát, các bức phù điêu trang trí cũng như chi tiết hoa văn trên cổng tam quan của công trình bị xuống cấp nặng nề, dự án chỉnh trang của thầy và trò ngành Kiến trúc không dừng lại ở việc bảo tồn kỹ thuật xây dựng truyền thống hoặc sơn sửa cơ học mà còn là hành động tái định vị giá trị không gian di sản.
ThS. KTS Nguyễn Quý Nhật – Giảng viên ngành Kiến trúc Trường Đại học Nguyễn Trãi chia sẻ: “Kết quả thực tế tại công trình thầy trò chúng tôi đã bóc bỏ gần như toàn bộ lớp vữa trát đã bong tróc trong ngoài đã xuống cấp nghiêm trọng, trát lại bằng vật liệu mới cũng như sơn toàn bộ không gian nội thất công trình, sơn chống thấm toàn bộ bên ngoài công trình. Bên cạnh đó hệ thống tam quan công trình cũng được đắp vẽ lại toàn bộ các bức phù điêu cổ bám sát nguyên bản lịch sử và tiến hành sơn sửa lại đồng bộ”.
Thầy cho biết: “Đối với các kiến trúc sư tương lai, công trình Quốc gia này đã trở thành một “giảng đường không tường” sống động”. Tại đây, những tri thức trừu tượng về hệ tỉ lệ thước tầm, đặc tính vật liệu tự nhiên và nghệ thuật kiến trúc truyền thống Phương Đông được thẩm thấu trực tiếp qua thực địa thay vì bản vẽ hàn lâm. Quá trình chạm tay vào vết tích thời gian không chỉ gieo vào lòng sinh viên năng lực giải bài toán bảo tồn thực tế, mà còn đánh thức bản sắc nghề nghiệp và trách nhiệm tiếp biến di sản trước những thách thức của thời đại.
Sợi dây tâm thức kết nối thương hiệu và di sản
Với sinh viên Trường Đại học Nguyễn Trãi, về Nhị Khê không chỉ là một chuyến đi thực địa, mà còn là một dịp được trở về với cội nguồn. Được đứng giữa không gian đã lưu dấu cuộc đời và sự nghiệp của một bậc danh nhân, những câu chuyện từng được biết qua sách vở bỗng trở nên gần gũi hơn, hiện hữu trong từng nếp nhà, mái ngói, hàng cây và những dấu tích còn lại của thời gian.
Có lẽ chính từ những trải nghiệm như thế, niềm tự hào về di sản được bồi đắp một cách tự nhiên. Để rồi, khi trở về từ Nhị Khê, các em không chỉ mang theo những bài học nghề nghiệp, mà còn mang theo sự trân trọng đối với những giá trị đã được gìn giữ qua bao thế hệ – và ý thức rằng mình cũng có thể góp một phần nhỏ bé để những giá trị ấy được tiếp nối.
Gìn giữ quá khứ để kiến tạo tương lai
Mang theo niềm tự hào về một vùng đất giàu truyền thống và những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ, người trẻ hôm nay cũng mang theo một phần trách nhiệm gìn giữ những điều quý giá ấy. Từ Nhị Khê, những bài học về kiến trúc và di sản không còn nằm trên trang sách, mà hiện hữu trong từng không gian, từng dấu tích và trong chính những công việc mà thầy trò đã cùng nhau thực hiện.
Đó cũng là cách những giá trị của quá khứ tiếp tục được trao truyền: từ di sản đến giảng đường, từ kiến thức đến trải nghiệm, và từ sự trân trọng thành những việc làm cụ thể. Bởi đôi khi, gìn giữ di sản không bắt đầu từ những điều lớn lao, mà từ việc mỗi người trẻ biết yêu quý, hiểu đúng và góp sức bảo vệ những giá trị mình được thừa hưởng.
Những lớp sơn mới phủ lên hệ thống cấu kiện cổ kính không chỉ làm hồi sinh diện mạo của một công trình, mà còn ghi dấu một trải nghiệm nghề nghiệp đặc biệt của thầy và trò ngành Kiến trúc. Từ Nhị Khê, những bài học về kiến trúc, di sản và trách nhiệm cộng đồng được tiếp nối bằng chính đôi tay của người học – để mỗi công trình được gìn giữ hôm nay trở thành một phần ký ức văn hóa được trao lại cho mai sau.
Ban Truyền thông (Thực hiện)
